Phong trào Tiến về phía Tây" Đông-Mỹ
Chương 585/694
Sigmaringen có lợi, Đông Phi cũng có lợi. Về chi phí vật liệu và nhân công, Đông Phi vốn không cao. Trước đây khi xây đường sắt, một phần lớn đã tận dụng năng lực sản xuất thép dư thừa toàn cầu thời kỳ khủng hoảng kinh tế 1873.
Hiện nay, các nhà máy thép lớn nhỏ của Đông Phi đã đi vào hoạt động, đáp ứng nhu cầu bản thân không thành vấn đề. Còn chi phí nhân công, xây tuyến đường sắt này so với các công trình thủy lợi hiện nay hoàn toàn là muỗi so với voi.
Đông Phi nhờ mười năm thập niên 70 hoàn thành bố trí liên quan đến các ngành thép, đường sắt. Trong hai lĩnh vực này, nên nói đã ở cùng trình độ với Nga, lượng đã đủ, chỉ là chất còn thô.
Mà muốn làm việc ở Đông Phi, tiền là một mặt, điều phối vật tư cũng là một mặt. Với năng lực sản xuất thép hàng triệu tấn/năm, hai công ty nhà nước Đông Phi là Thép Đông Phi và Đường sắt Đông Phi đều trở thành doanh nghiệp trust trong các lĩnh vực.
Cùng thời, sản lượng thép của Anh-Mỹ ở mức hơn một triệu ba mươi vạn tấn, thấp hơn trước khủng hoảng kinh tế. Khủng hoảng kinh tế 1873 khiến ít nhất một phần ba doanh nghiệp thép hai nước phá sản, giờ kinh tế vẫn tiếp tục trì trệ.
Ngược lại, Đông Phi trong suốt thập niên 70, kinh tế phát triển kiểu man rợ, mua lại nhiều doanh nghiệp và máy móc sản xuất thép phá sản của Âu-Mỹ. Thông qua thể chế toàn dân và hiểu biết của Ernst về tài nguyên khoáng sản Đông Phi, toàn bộ doanh nghiệp thép Đông Phi nhanh chóng trưởng thành, và chiếm tỷ trọng quan trọng trên thế giới.
Người hưởng lợi trực quan nhất là doanh nghiệp quân sự và đường sắt Đông Phi. Còn nhu cầu thép của các lĩnh vực khác cũng vô cùng mạnh mẽ. Điển hình là trong thập niên 70, thiết bị nông nghiệp Đông Phi về vật liệu và chất lượng lên một tầng, thúc đẩy giải phóng hơn năng suất nông nghiệp Đông Phi, đặt nền móng cho các công trình Đông Phi.
Khi thập niên 70 kết thúc, ngành đường sắt Đông Phi bước vào quỹ đạo, nhu cầu thép thực tế giảm, nhiều năng lực sản xuất thép hơn tiếp tục vào các lĩnh vực khác, thậm chí có thể xuất khẩu ra thị trường quốc tế.
Vì vậy, hiện nay sản lượng thép Đông Phi so ngang với các nước khác, thực tế là dư thừa. Nếu Đông Phi là nước thị trường tự do, ngành thép Đông Phi chắc chắn sẽ phá sản tái cơ cấu quy mô lớn. Nhưng Đông Phi luôn thực hiện kinh tế kế hoạch, khiến trạng thái tổng thể quốc gia Đông Phi vẫn là giảm phát.
Thực tế vào năm 1880, Phong trào Tiến về phía Tây của Mỹ đã cơ bản kết thúc. Còn Đông Phi đang hoàn thành phong trào tiến về phía tây của mình. Nội lục đang được khai phá, dự kiến đến năm 1890, khu vực trung bộ Đông Phi, chủ yếu là tỉnh Matabeleland, Hohenzollern và Swabia có thể đạt trình độ phát triển của khu vực đông bộ hiện nay.
Phong trào Tiến về phía Tây của Đông Phi khác biệt lớn với Mỹ. Trước hết là về ngành công nghiệp: Phong trào Tiến về phía Tây của Mỹ chủ yếu lấy khai phá nông nghiệp làm chủ, còn Đông Phi nghiêng về công nghiệp hơn.
Như đã đề cập trước đây, phần lớn tài nguyên khoáng sản Đông Phi phân bố ở khu vực trung bộ. Vì vậy, phần lớn đầu tư công nghiệp của Đông Phi những năm gần đây ở nội lục, nổi bật nhất là thép, đường sắt, đồng và các ngành luyện kim khác.
Còn Mỹ hoàn toàn khác. Tài nguyên miền tây Mỹ rõ ràng không thể so với đông bắc Mỹ. Vì vậy, sản phẩm mang tính biểu tượng nhất của Phong trào Tiến về phía Tây Mỹ là cao bồi và trang trại. Dĩ nhiên, xây đường sắt điên cuồng cũng vậy. Trước đây, Mỹ cùng lúc xây năm tuyến đường sắt giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, cùng thời Đông Phi chỉ có Đường sắt Trung tâm tính là nửa đường sắt xuyên đại dương (do không hoàn thành kết nối Đại Tây Dương vì Angola thuộc Bồ).
Dĩ nhiên, thời gian xây đường sắt Đông Phi muộn hơn Mỹ một chút. Và khủng hoảng kinh tế 1873 là ranh giới. Dù sau khủng hoảng, nước Mỹ trông như tan hoang, nhưng sau khi kinh tế co lại vẫn không phải số nhỏ. Nói cách khác, dữ liệu kinh tế ảo hóa nghiêm trọng, thị trường chứng khoán và đầu tư đã đẩy giá trị đường sắt lên vị trí không nên có.
Ngược lại, giá trị đường sắt Đông Phi khá khách quan thực tế, bởi chính phủ Đông Phi không cần nâng giá trị đường sắt.
Một nguyên nhân khác khiến Phong trào Tiến về phía Tây Đông Phi lấy công nghiệp làm trọng tâm, đó là nông nghiệp đông bộ đã khá hoàn thiện và phát triển. Trước khi tiến về tây, năng lực sản xuất lương thực đông bộ Đông Phi đã khá ấn tượng trên thế giới.
Ngược lại, công nghiệp đông bộ Đông Phi trước đó không phát triển. Nguyên nhân quan trọng cho sự trỗi dậy của các thành phố công nghiệp duyên hải như Dar es Salaam và Mombasa là nhờ thế Phong trào Tiến về phía Tây.
Trước đó, Dar es Salaam và Mombasa vẫn là thành phố, nhưng phát triển không nổi bật về công nghiệp, mà là trung tâm phân phối hàng hóa và dịch vụ toàn quốc.
Sau khi Đường sắt Trung tâm và Phương Bắc hoàn thành, để lại cho hai thành phố tài sản công nghiệp phong phú. Ví như trung tâm chế tạo đầu máy đường sắt, lưu lại phía đông, bởi đây là điểm xuất phát của hai tuyến đường sắt lớn Đông Phi.
Nhưng đây chỉ là đầu tư công nghiệp Đông Phi buộc phải làm giai đoạn đầu. Sau khi hai tuyến đường sắt lớn hoàn thành, trọng tâm đầu tư công nghiệp Đông Phi lập tức chuyển thành lấy khu vực trung bộ làm trọng tâm. Việc cải thiện điều kiện giao thông tạo điều kiện cho phát triển công nghiệp ba tỉnh miền trung.
Bố trí công nghiệp thời đại này, vẫn lấy vùng nguyên liệu làm định hướng, chứ không phải thị trường làm định hướng như đời sau. Điều này đặc biệt rõ trong công nghiệp khai khoáng như thép.
Đây cũng là lý do quan trọng khiến công nghiệp Đông Phi và Nhật cùng khởi động, nhưng Đông Phi nhanh chóng kéo cách biệt với Nhật, đến mức Nhật không thấy được bóng lưng Đông Phi. Nhật Bản bản địa nghèo tài nguyên khoáng sản, 'nữ khéo khó làm không có gạo'.
Thứ hai, Phong trào Tiến về phía Tây phiên bản Đông Phi hoàn toàn do chính phủ Đông Phi chủ đạo. Còn trong Phong trào Tiến về phía Tây Mỹ, chính phủ chỉ đóng vai trò dẫn dắt, sau đó về cơ bản không can thiệp.
Vì vậy, khai phá nội lục Đông Phi có tính mục đích, kế hoạch, quy hoạch, tiến triển tuần tự. Còn Mỹ thì phát triển theo con đường man rợ, vô trật tự, hỗn loạn, cạnh tranh khốc liệt.
So sánh, quân đội chính phủ Đông Phi dọn dẹp mối đe dọa nội lục, chính phủ hướng dẫn sắp xếp dân nhập cư có trật tự, bố trí ngành công nghiệp hợp lý, giữa đường hầu như không có trắc trở.
Còn miền tây Mỹ ngay từ đầu đã đối mặt với cảnh hỗn loạn: thiếu cảnh sát, các nhóm vũ trang tấn công lẫn nhau, tàn sát người da đỏ tùy tiện, cướp bóc thù giết thường xuyên. Khá cảnh tượng 'bang hội trị quốc'.
Tuy nhiên, mô hình khai phá này của Mỹ tự nhiên có hại có lợi. Nhược điểm nhiều, ưu điểm cũng không ít. Giai đoạn đầu chính phủ về cơ bản không cần đầu tư. Mỹ là chính phủ nhỏ điển hình, ngay thu thuế cũng khó khăn, trong tay vốn không dồi dào, nên chỉ có thể dựa vào lực lượng dân gian.
Xét cho cùng, lịch sử đánh thuế bằng vũ trang của Mỹ mới chưa đầy hai mươi năm. Cục Thuế vụ Quốc gia mãi năm 1862 mới thành lập vì gây quỹ chiến tranh trong Nội chiến, sau chiến tranh bị nhanh chóng vứt bỏ.
Hơn nữa, dưới cạnh tranh khốc liệt của Phong trào Tiến về phía Tây Mỹ, cũng đại diện cho cơ hội, đặc biệt với người thường. Tâm đen tay độc có thể tích lũy tài sản khổng lồ trong thời gian ngắn, tạo ra lượng lớn nhóm giàu trước. Nhóm như vậy không ít, các vụ cướp ngân hàng và tàu hỏa lớn nhỏ không biết tạo ra bao người giàu Mỹ.
So sánh mà nói, Đông Phi khá nhỏ mọn. Chính phủ Đông Phi ra sức lớn, đương nhiên cũng lấy đi lượng lớn của cải và lợi ích, chỉ thỏa mãn nhu cầu cơm no áo ấm cơ bản của dân nhập cư.
Chính phủ Đông Phi lại là bộ máy nhà nước mạnh điển hình. Dưới vũ trang bạo lực như quân đội, cảnh sát, Đông Phi khó tồn tại môi trường cho tội phạm. Và dân chúng Đông Phi qua sàng lọc cũng là tầng lớp tiểu nông tiểu công dễ cai trị điển hình.
Hai con đường phát triển, nhân giả kiến nhân, trí giả kiến trí. Tuy nhiên, cùng về một đích, miền tây Mỹ và Đông Phi đều được khai phá hiệu quả. Chỉ là Phong trào Tiến về phía Tây Mỹ kéo dài hàng trăm năm, còn Đông Phi chỉ chưa đầy mười năm.
Phong trào Tiến về phía Tây Đông Phi tuy nghiêng về lĩnh vực công nghiệp, nhưng trình độ công nghiệp hóa tổng thể Đông Phi vốn không cao, đầu tư nông nghiệp vẫn chiếm vị trí chủ đạo.
(Hết chương)