Quốc gia nông nghiệp lạc hậu
Chương 533/694
Việc xây dựng cảng cần một thời gian chuẩn bị rất dài, trong ngắn hạn còn ảnh hưởng đến vận hành, cho nên kế hoạch của người Anh tạm thời cũng không thể thông suốt. Hơn nữa, khi họ khổ cực kiến thiết cảng Maputo, trong lòng Ernst lại nghĩ không mấy thiện chí — chẳng biết cuối cùng có khi lại để người Đông Phi được lợi hay không.
Ngược lại, người Anh và người Bồ Đào Nha cũng mang cùng một tâm tư, cho rằng các cảng của Đông Phi sớm muộn cũng sẽ trở thành tài sản của chính họ. Dẫu sao, ai tham dự vào công cuộc này, rủi ro đều không nhỏ.
Đầu năm 1880.
Công tác tổng điều tra dân số Đông Phi vẫn đang tiếp diễn, và đến lúc này, dữ liệu sơ bộ đã có kết quả. Tính đến năm 1879, tổng số dân di cư và trẻ sơ sinh mới của Đông Phi vào khoảng 34,72 triệu người, trong đó dân da đen chiếm 19,62 triệu.
Hai nhóm cộng lại, tổng dân số Đông Phi vào khoảng 54 triệu người, vượt qua cả Hoa Kỳ, Đức và nhiều quốc gia khác.
Tất nhiên, dân da đen thông thường không được tính vào tổng dân cư chính thức, nhưng không thể phủ nhận rằng họ đã đóng góp to lớn cho công cuộc xây dựng Đông Phi — điều này là sự thật không thể xóa bỏ.
Dân số Đông Phi (tính cả người da đen) vượt mốc 50 triệu, đủ để xếp vào hàng “đại quốc nhân khẩu” trong lịch sử nhân loại. Theo tiêu chuẩn ấy, Đông Phi đã trở thành quốc gia đông dân thứ tư thế giới, chỉ sau Đế quốc Viễn Đông, Đế quốc Anh và Nga Sa hoàng.
Nếu không tính người da đen, dân số Đông Phi vẫn cao hơn Nhật Bản, tương đương với Đế quốc Áo–Hung, chỉ thấp hơn Đức đôi chút — quy mô ấy đã đủ để tạo nên sức cạnh tranh với các cường quốc trên thế giới.
“Thời đại này, tuổi thọ trung bình của phần lớn nhân loại vẫn rất thấp. Trên toàn cầu, con số ấy dao động khoảng 30 đến 40 tuổi. Chúng ta ở Đông Phi tuy đã tích cực cải thiện đời sống, nhưng tuổi thọ trung bình cũng chỉ đạt 35 tuổi, tức ngang bằng mức trung bình của thế giới.”
Bộ trưởng Y tế Berlade báo cáo trước chính phủ.
“Nguyên nhân khiến tỷ lệ tử vong của Đông Phi vẫn cao chủ yếu là bệnh tật — và về vấn đề này, Bộ Y tế chúng tôi có tiếng nói xác đáng nhất. Đặc biệt là dân nhập cư, phần lớn họ đã mang trong mình nhiều thương tật tiềm ẩn từ những năm tháng gian khổ. Đến Đông Phi lại phải chịu hành trình trên biển đầy thử thách, sau cùng có khi còn mắc thêm sốt rét và các loại dịch bệnh khác. Thế nên việc chết trẻ là điều phổ biến — nhưng so với các quốc gia khác, tình hình của chúng ta cũng không khác biệt nhiều.”
“Điều chúng ta thiếu nhất là nguồn nhân lực y tế, đặc biệt là bác sĩ. Tuy nhiên, các loại thuốc thiết yếu thì tương đối đầy đủ — chẳng hạn như ký ninh, thuốc kháng viêm, v.v... Đáng nói hơn cả là y học cổ truyền Trung Hoa đã góp phần to lớn cho công cuộc kiến thiết quốc gia giai đoạn đầu, đáp ứng được nhu cầu chăm sóc y tế cơ sở.”
“Tỷ lệ sinh của Đông Phi đạt mức kỷ lục, song đi kèm là tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh cũng rất cao. May mắn là khí hậu ổn định, ít xảy ra biến cố khi sinh nở; đáng tiếc là ta lại thiếu vắc-xin và các biện pháp y tế nhằm tăng tỉ lệ sống sót cho trẻ nhỏ.”
Lời của Berlade tuy hơi tham vọng, song thực tế lúc này trên thế giới, đa số quốc gia đều chưa thể cung cấp điều kiện như vậy cho trẻ sơ sinh, huống hồ là một vùng đất khan hiếm nhân lực y học như Đông Phi.
“Tổng thể mà nói, dân số Đông Phi vẫn trẻ hóa, ưu thế rõ ràng hơn hầu hết các quốc gia khác. Đặc biệt, lượng lớn dân da đen đã chia sẻ phần lớn khối lượng lao động trong các công trình trọng yếu — đây chính là nền tảng duy trì ổn định xã hội và sức khỏe dân cư.”
“Hiện xu hướng giảm số lượng người da đen đã chậm lại. Thứ nhất, bởi nhiều công trình lớn đã giữ lại một phần đáng kể dân da đen; thứ hai, do nhu cầu quốc tế suy giảm sau cơn khủng hoảng kinh tế kéo dài, sức tiêu thụ của các nước giảm sút rõ rệt.”
“Trong vài năm qua, dân da đen thực tế giảm hơn 4 triệu người. Dù năm ngoái ta chiếm được một phần lãnh thổ Bồ Đào Nha — đáng lý dân đen phải tăng — nhưng tổng thể vẫn giảm mạnh. Dù hiệu suất có thấp hơn trước kia, khi ta còn dùng đến chiến tranh hay các biện pháp cưỡng bức, thì xu hướng hiện nay vẫn rõ ràng.”
“Giờ đây nhu cầu lao động da đen tăng mạnh. Muốn khai phá toàn lãnh thổ trong thời gian ngắn, chỉ có một cách — lấy mạng người để đổi lấy công trình. Những mạng người ấy, tất nhiên không thể là của chúng ta hay dân Đông Phi, mà chỉ có thể là người da đen.”
“Vì thế, rất nhiều người trong số họ sẽ chết ngay trên đất Đông Phi. Chúng ta cần chuẩn bị sẵn phương án — đặc biệt là hỏa táng — đó là quy trình bắt buộc.”
Việc này không nhằm che giấu chứng cứ, bởi ngay cả thường dân Đông Phi sau khi qua đời cũng đều phải hỏa táng — quy định bắt buộc của Bộ Y tế.
“Dân số làm nông chiếm trên 85%, trong khi công nghiệp, thương nghiệp, quân sự, giao thông vận tải gộp lại chưa đến 5 triệu người. Điều đó cho thấy Đông Phi vẫn là một quốc gia nông nghiệp lạc hậu.”
“Năm ngoái, thuế nông nghiệp chiếm khoảng 80% tổng thu tài chính quốc gia. Nhưng cùng với sự gia tăng dân số, khai khẩn nội địa, cải tiến công cụ và nâng cao năng suất, nguồn thu từ nông nghiệp vẫn còn tiềm năng tăng trưởng.”
“Trong cơ cấu tài chính quốc gia — đặc biệt là nền kinh tế hướng ngoại — các nông sản nhiệt đới xuất khẩu chiếm hơn 60% giá trị. Tuy nhiên, chúng ta đối mặt với vấn đề hậu cần và bảo quản: nhiều loại cây trồng, đặc biệt là rau quả, đòi hỏi thời gian vận chuyển ngắn và kỹ thuật bảo quản tiên tiến hơn.”
“Theo thống kê kinh tế quốc dân năm 1879 (không tính Blackroot Consortium), trong ngành công nghiệp cả nước, công nghiệp nặng chiếm 75%, đặc biệt là thép và đường sắt, góp phần thúc đẩy khai khoáng và các lĩnh vực liên quan. Ngược lại, công nghiệp nhẹ vẫn phát triển chậm, phần lớn duy trì ở quy mô thủ công truyền thống và xưởng nhỏ.”
Đông Phi dường như đang đi lại con đường của Liên Xô sau này, song trong hoàn cảnh hiện tại, điều đó không mang lại tác động tiêu cực nào. Sự thiên lệch sang công nghiệp nặng chỉ thể hiện trong cơ cấu nội bộ của ngành công nghiệp, còn thực chất Đông Phi vẫn là một quốc gia nông nghiệp.
Chừng nào quá trình chuyển đổi từ nông nghiệp sang công nghiệp vẫn còn tiếp diễn, thì mọi thứ vẫn nằm trong tầm kiểm soát.
“Tóm lại, sau 15 năm phát triển, Đông Phi đã bước sang một giai đoạn mới. Chúng ta có thể xem mình là một quốc gia bình thường, đã bù đắp được điểm yếu về dân số. Nhưng đồng thời, ta cũng đối diện một vấn đề mới — đó là làm sao để một quốc gia nông nghiệp lạc hậu chuyển mình thành quốc gia công nghiệp.”
Khái niệm “quốc gia bình thường” ở đây nghĩa là đã đạt tới trình độ của đa số nước trên thế giới. Con đường ấy, Đông Phi đã mất mười lăm năm để đi.
Chế độ nô lệ tuy vẫn tồn tại, nhưng trong vòng hai, ba thập niên tới, vấn đề ấy chắc chắn sẽ được giải quyết.
Ngoài các biện pháp chính trị – kinh tế, nguyên nhân căn bản còn nằm ở thực tế rằng người da đen không thể sống lâu: tuổi thọ trung bình của họ chỉ khoảng 20 đến 30 tuổi. Do đó, dù Đông Phi chẳng làm gì, thì trong hai mươi năm nữa, số lượng người da đen cũng sẽ tự nhiên tiêu giảm.
Thực tế chứng minh, ngưỡng sinh tồn của con người có thể hạ thấp đến đáng sợ. Ngày trước, khi Ernst còn trẻ, ông từng ngây thơ nghĩ rằng chỉ cần đuổi người da đen ra khỏi Đông Phi, để họ chết ở nơi khác là được.
Còn nay, vì nhu cầu nhân khẩu phục vụ phát triển, Đông Phi đã bỏ đi gần hết lớp vỏ che đậy cuối cùng.
Số người da đen chết trên đất Đông Phi ngày một tăng, đặc biệt trong các công trình quy mô lớn — hầu hết đều dựa vào sức người, trong khi hệ thống y tế không theo kịp, khiến tỷ lệ tử vong luôn ở mức cao.
Khi bước sang cuối thế kỷ, Ernst vẫn muốn tăng thêm gánh nặng cho họ, đặc biệt trong các công trình ở khu vực khắc nghiệt, nơi cần đổ mồ hôi và máu của người da đen để dựng nên nền móng.
Ví như các dự án giao thông ở vùng núi tỉnh Hessen, hiện đang tận dụng lao động da đen giá rẻ để hoàn thành. Về sau, khi nền tảng đã hoàn chỉnh, Đông Phi có thể tiết kiệm được rất nhiều thời gian cho giai đoạn bảo trì.
Một số công trình nhất định chỉ có thể hoàn thành bằng sức người, vì vậy, nhân lúc chi phí nhân lực còn rẻ nhất, phải tranh thủ xây dựng toàn bộ cơ sở hạ tầng, để sau này chỉ cần bổ sung và duy tu định kỳ là đủ.
(Hết chương)