Bốn vùng biển, hai vùng hồ và hai vùng nội lục
Chương 499/694
“Ngày 2 tháng 3 năm 1498, nhà hàng hải người Bồ Đào Nha Vasco da Gama dẫn đội thuyền đến Ấn Độ, trên đường đi đã ghé cảng ‘Mozambique’, được vị quốc vương bản địa tiếp đãi nồng hậu. Vị quốc vương ấy tên là Mussa Al-Mbique, người Bồ Đào Nha nghe thành ‘Mozambique’, đó chính là nguồn gốc tên gọi quốc gia Mozambique ngày nay. Hiện nay, Mozambique vẫn tồn tại, nhưng cảng Mozambique – nơi khai sinh thuộc địa Mozambique của Bồ Đào Nha – thì đã nằm trong tay chúng ta. Không biết những người Bồ Đào Nha trong thành sẽ cảm thấy thế nào.”
Thiếu tá hải quân Đông Phi Roald đắc ý nói với cấp dưới của mình. Cảng Mozambique, giống như Vương quốc Hồi giáo Zanzibar, thực ra là một hòn đảo ven biển, rất giống với Mombasa của Đông Phi.
Điều này khiến Ernst không khỏi cảm thấy khó hiểu — dường như người Ả Rập rất thích chiếm cứ các đảo ven bờ Đông Phi, nhưng tại sao họ không tiến sâu vào đất liền?
Nếu nói rằng những hòn đảo ấy dễ sống hơn đất liền thì rõ ràng là vô lý — phần lớn các đảo ven biển Đông Phi đều ẩm thấp, oi bức, hoàn toàn không phải nơi cư trú lý tưởng. Nhưng trong thời kỳ trước đây, chúng lại có lợi thế trong việc kiểm soát các tuyến thương mại trên Ấn Độ Dương.
Giờ đây, Cảng Mozambique đã bước vào giai đoạn suy tàn nhanh chóng, nguyên nhân chính là do sự sụp đổ của buôn bán nô lệ và việc kênh đào Suez được khai thông. Khi giá trị kinh tế giảm mạnh, hải quân Đông Phi liền chọn nơi này làm căn cứ quân sự mới.
Người Hà Lan từng tranh giành khu vực này với Bồ Đào Nha, vì vậy trên đảo Mozambique có hệ thống công sự phòng thủ vô cùng kiên cố. Hải quân Đông Phi chỉ cần chỉnh sửa đôi chút là có thể trực tiếp sử dụng.
Tuy nhiên, Ernst không mấy hứng thú trong việc khai thác đảo này, vì vùng phía bắc Mozambique mà Đông Phi vừa chiếm được có nhiều vịnh tự nhiên thích hợp xây cảng hơn nhiều.
Trong đó quan trọng nhất là Nacala và Pemba — hai khu vực hiện tại còn hoang sơ, nhưng ở kiếp trước, chúng lần lượt trở thành cảng lớn thứ ba và thứ năm của Mozambique, trong khi đảo Mozambique dần bị lu mờ.
Nacala nằm ở cực nam đảo Benguerua, có vịnh nước sâu tự nhiên tốt nhất khu vực Nam Phi, với luồng tàu rộng 800 mét và sâu 60 mét — điều kiện cực kỳ lý tưởng để xây dựng một đại cảng.
Pemba, hay còn gọi là Porto Pemba, thực ra nằm trong vịnh Pemba (cũng gọi là vịnh Pemba Bay), tên gọi “Pemba” được Ernst đặt lại, bởi trước kia người Bồ Đào Nha gọi nó là “Porto Amélia” – Cảng Amélia, đặt theo tên Nữ hoàng Bồ Đào Nha.
Trong quá khứ, Pemba chỉ xếp thứ năm trong hệ thống cảng của Mozambique, song Ernst cho rằng tiềm năng của nó còn lớn hơn nhiều.
Nếu so với điều kiện địa lý thì vịnh Pemba hoàn toàn có thể phát triển thành siêu cảng, chẳng kém gì Thanh Đảo. Vịnh này có cấu trúc “miệng hẹp bụng rộng” giống như vịnh Giao Châu, diện tích hơi nhỏ hơn, nhưng độ sâu và độ che chắn của vịnh còn vượt trội hơn.
Điểm thuận lợi hơn nữa là vùng hậu phương kinh tế của Pemba rất rộng — từ bờ biển hướng tây đến hồ Malawi đều là cao nguyên bằng phẳng, thuận tiện cho giao thương nội địa.
Chỉ tiếc rằng giữa Nacala và Pemba tồn tại sự cạnh tranh nhất định, khiến Ernst khó chọn bên nào để đầu tư trọng điểm. Điều này giống như mối quan hệ giữa Liên Vân Cảng và Thanh Đảo ở Trung Quốc trước kia — tuy Liên Vân Cảng kém hơn, nhưng vẫn có vị thế riêng.
Thực ra hiện giờ cả hai cảng đều chỉ là vùng đất hoang, nếu để tự phát triển thì khó mà biết được bên nào vượt trội. Song Đông Phi là một quốc gia coi trọng quy hoạch, tuyệt đối không để các vùng tự do cạnh tranh như thế.
Do đó, việc cảng nào sẽ trỗi dậy trước hoàn toàn phụ thuộc vào cách Ernst định hướng.
Cũng giống như việc thị trấn Juba (tức “Đệ Nhất Trấn”) từng chỉ là vùng phụ cận của Dar es Salaam, nay đã trở thành trung tâm chính trị của Đông Phi.
Sau một hồi suy nghĩ, Ernst bỗng nảy ra ý tưởng — biến Nacala và Pemba thành “song thành” (Twin Cities). Ban đầu ông lo việc phân tán nguồn lực sẽ lãng phí, nhưng với tốc độ phát triển hiện nay của Đông Phi, nỗi lo ấy thật thừa thãi.
Trong tương lai, trọng tâm kinh tế của Đông Phi chắc chắn vẫn là khu vực ven biển phía đông, nên việc mở rộng kinh tế biển là điều tất yếu. Chỉ cần làm tốt công tác di dân, vùng bắc Mozambique sẽ sớm trở thành khu kinh tế lớn mạnh.
Hiện nay, tỉnh Trung ương đã có hình thái cụm đô thị, thì vùng Mozambique cũng có thể được quy hoạch tương tự. Ở kiếp trước, Trung Quốc có ba khu kinh tế lớn: vành đai Bột Hải, tam giác Trường Giang, và châu thổ Châu Giang. Đông Phi hoàn toàn có thể hình thành ba cụm kinh tế ven biển tương đương.
Về sau, khi chiếm được Maputo, có thể dựa vào nguồn khoáng sản phong phú ở Nam Phi cùng hệ thống cảng Maputo, New Hamburg v.v... để phát triển khu kinh tế phía nam, tương tự “châu thổ Châu Giang” của Trung Quốc.
Ở giữa sẽ là khu vực trung tâm lấy Pemba và Nacala làm hạt nhân — đóng vai trò như “tam giác Trường Giang”.
Còn khu phía bắc, do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, năng lực môi trường thấp, nên Ernst không chọn làm trọng điểm — Mombasa chỉ phát triển gắn liền với vành đai công nghiệp phía bắc và khu vực hồ lớn, sẽ trở thành đại đô thị phía bắc nhưng không hình thành cụm đô thị lớn.
Ba vùng mà Ernst chọn đều có đặc điểm chung: cảng biển thuận lợi, địa thế bằng phẳng, hậu phương kinh tế rộng, khí hậu tốt, dễ phát triển tập trung.
Nếu xét theo tiêu chí này, tương lai Angola cũng có thể xây dựng cụm kinh tế tương tự.
Ngoài các khu duyên hải, Ernst còn chú trọng quy hoạch hai cụm kinh tế nội lục — quanh khu vực hồ lớn (Đại Hồ và Malawi), và các vùng mỏ trù phú như Matabeleland (tức Zimbabwe hiện nay) hay tỉnh Schwaben cùng tỉnh Hohenzollern (tức Zambia và nam Congo).
Toàn bộ mô hình này được Ernst đặt tên là “Cục diện Kinh tế Đông Phi Bốn Biển – Hai Hồ – Hai Nội Lục”, gồm:
Bốn cụm đô thị ven biển,
Hai cụm kinh tế vùng hồ,
Hai cụm kinh tế nội lục.
Trên thực tế, ở kiếp trước, cục diện kinh tế Đông Phi (trong phạm vi hiện nay) cũng gần như thế — chỉ khác là Nam Phi khi ấy chiếm vị thế trung tâm.
Khi đó, vùng Transvaal với hạt nhân là Johannesburg và Pretoria từng là khu kinh tế phát triển nhất hạ Sahara.
Nhưng trong quy hoạch hiện tại, Ernst đã gộp khu vực này vào hai vùng: Zimbabwe và ven biển Mozambique, biến nơi đây thành căn cứ cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp hai vùng này.
Lý do không phát triển công nghiệp tại chỗ rất đơn giản — thiếu nước nghiêm trọng và môi trường dễ thoái hóa. Phát triển công nghiệp nặng ở đó chẳng khác nào “vắt kiệt để ăn”, khiến sa mạc Kalahari lan rộng ra phía đông.
Ernst không phải là người theo chủ nghĩa bảo tồn, nhưng ông vô cùng cảnh giác với sa mạc hóa, đặc biệt ở các vùng thảo nguyên – nơi rất dễ biến thành hoang mạc do khai thác quá mức.
Ngành khai khoáng vốn tiêu tốn nhiều nước; nếu lại thêm công nghiệp thì nhu cầu nước sẽ vượt ngưỡng chịu đựng. Ở kiếp trước, Nam Phi từng phải xây dựng dự án “dẫn nước từ Lesotho” để giải quyết khan hiếm nước, còn Đông Phi với lãnh thổ rộng lớn thì chẳng cần lo lắng đến vậy — lựa chọn phát triển hợp lý hơn rất nhiều.
(Hết chương)