Khủng hoảng do Đức gây ra — Sói đến rồi!
Chương 460/694
Tháng 4 năm 1876.
Nước Đức vừa trải qua một đợt khủng hoảng kinh tế mới, hiển nhiên bất mãn, đặc biệt là đám quý tộc Junker vốn muốn nhân cơ hội trục lợi, kết quả lại gánh lỗ nặng.
Trong nghị viện đế quốc, một nghị sĩ Phổ lên tiếng:
“Nguyên nhân căn bản khiến Đức rơi vào vòng khủng hoảng lần này, là vì chúng ta không có thuộc địa và dân số rộng lớn như Anh, Pháp để tiêu thụ sản phẩm nông – công nghiệp; cũng không có lãnh thổ mênh mông và tài nguyên dồi dào như Mỹ để bù đắp. Vì vậy, nước Đức với tư cách là một thế lực chính trị trọng yếu trên thế giới, nhất định phải có thuộc địa của riêng mình. Hiện nay địa vị quốc tế của Đức lại không có thuộc địa tương xứng, đây là chuyện vô lý.”
Câu nói này phản ánh đúng tâm lý của giới quý tộc Junker trong cơn khủng hoảng: thường thì khi gặp bất lợi, con người hay trách môi trường, ít khi soi xét bản thân.
Thực tế, đại cục xác thực bất lợi với Đức, nên đám quý tộc Phổ tin chắc rằng khủng hoảng chính là do thiếu thuộc địa.
Bismarck nghe thế thì tức điên — chính mình bị đâm sau lưng! Vốn dĩ trong mắt ông, việc ép buộc doanh nghiệp nội địa bằng biện pháp hành chính đã là sai, song trước đó quý tộc Junker từng hứa, chỉ cần ông khiến Công ty Nông nghiệp Berlin phá sản, họ sẽ ủng hộ ông. Thế mà giờ chính họ tự làm hỏng, lại muốn đổ lỗi?
Dù phẫn nộ, Bismarck vẫn kìm nén, bình tĩnh đáp:
“Đức tuy đã thống nhất, nhưng khủng hoảng vẫn chưa qua. Người Pháp ngày ngày ôm mộng báo thù; quan hệ với Anh, Nga, Áo đều phải cân bằng. Nếu chúng ta hành động thiếu lý trí, đánh mất uy tín quốc tế, thì nước Đức sẽ rơi vào tình thế cực kỳ nguy hiểm.”
Chính sách ngoại giao của Bismarck, có phần giống với Ernst: đều cố gắng giảm thiểu hình ảnh tiêu cực của mình trên trường quốc tế.
Khác biệt là Đức nằm ngay trung tâm lục địa châu Âu, không thể né tránh, còn Đông Phi thì cách biệt ở châu Phi xa xôi, nơi mà phần lớn người Âu chẳng hiểu rõ.
Do đó, Đức không thể đứng ngoài, mọi tranh chấp ở lục địa đều phải thận trọng cân nhắc, tránh lật thuyền. Cách nghĩ của Bismarck là biến con hổ Đức thành dáng vẻ vô hại, đợi đến khi thực lực sung mãn mới tung đòn đoạt bá quyền châu Âu.
Nhưng lợi ích nhóm, nhất là quý tộc Phổ vốn những năm qua thuận buồm xuôi gió, lòng dạ khó tránh khỏi tự mãn.
Trong mắt họ, phía trước Đức chỉ còn hai “ngọn núi”: Anh và Pháp. Pháp đã bị đánh bại, niềm tin đã hình thành. Chỉ còn Anh — mà hiện tại Đức tuyệt không đủ sức đối đầu với Đế quốc Anh, hải quân Hoàng gia như ngọn núi che phủ toàn cầu, bất khả dao động.
Một nghị sĩ khác nói:
“Thưa Thủ tướng, tôi đồng ý quốc tế bất lợi với chúng ta, nhưng gốc rễ vẫn là do không có thuộc địa. Thực lực bản thổ của Anh, Pháp chưa chắc mạnh hơn ta, nhưng nhờ thuộc địa, họ có thể liên tục tiếp máu, từ đó điều động nhân khẩu và tài nguyên khổng lồ, giành ưu thế trong chiến tranh.”
Bismarck phản bác:
“Thế ngài muốn chính phủ làm gì? Đi giành thuộc địa với Anh, Pháp sao? Hiện nay hầu hết đất đai giá trị đều bị họ chia xong cả trăm năm nay, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha còn có lịch sử vài trăm năm hải ngoại. Đức chúng ta có lợi thế gì?
Hơn nữa hải quân yếu ớt, biển Đức lại khép kín, đi ra Đại Tây Dương còn khó, thì lấy gì bảo hộ thuộc địa? Dù có chiếm được, chẳng khác nào làm áo cưới cho kẻ khác.
Chưa kể, quản lý thuộc địa tốn kém, rủi ro cao. Vùng giàu có đã bị chiếm, còn ta chỉ lấy được ‘đất nát’ thì có lợi lộc gì? Hay ngài nghĩ Đức là thiên hạ đệ nhất, chẳng sợ ai, dám tuyên chiến với các cường quốc thực dân?”
Những lời như liên hoàn pháo khiến nghị sĩ Đức cứng họng. Đại diện hải quân muốn phản bác, nhưng nhìn lại lực lượng mỏng manh của mình thì đành im lặng; lục quân thì thản nhiên xem kịch, vì vốn đã ở thế thượng phong.
Dù vậy, quý tộc Junker vẫn không hài lòng. Trong khủng hoảng này họ lỗ nặng. Từ vòng khủng hoảng trước, giá lương thực rớt thảm, nay lại thêm phí thu mua của Công ty Nông nghiệp Berlin (dưới trướng Hohenzollern/Hechingen), họ chịu không nổi. Ban đầu muốn ép công ty phá sản để tự mình buôn bán, ai ngờ công ty sụp thật, thì đầu ra nông sản càng gay go!
Bởi dù Công ty Nông nghiệp Berlin phá sản, hệ thống kênh phân phối do Hechingen dựng vẫn trong tay họ, chỉ chuyển giao cho Công ty Nông nghiệp Munich. Phổ không hoan nghênh? Vậy thì đi Bavaria làm ăn, đất Phổ đâu phải cả thế giới? Hechingen lại đâu thiếu đất!
Huống chi Bavaria địa vị đặc biệt, là bang lớn thứ hai sau Phổ, trung tâm Công giáo, ai cũng biết ảnh hưởng sâu rộng. Junker Phổ chẳng thể làm gì Munich cả.
Trong nghị viện, nghị sĩ Bavaria còn công khai nói:
“Chúng tôi hoàn toàn ủng hộ Thủ tướng Bismarck. Với Đức, hòa bình là tối quan trọng. Chúng ta nên duy trì hòa bình lâu dài, ít nhất là đảm bảo châu Âu không chiến tranh.”
Đa số nghị sĩ Nam Đức cũng đồng tình, vừa vì bất mãn với Phổ, vừa vì không muốn bị chiến tranh cuốn vào — bởi mỗi lần, Nam Đức đều là kẻ chịu thiệt.
Tuy Nam Đức không hăng hái, nhưng không ảnh hưởng đại cục. Nếu ngay cả nghị viện cũng không khống chế nổi, thì Phổ còn gọi gì là “thống nhất Đức”?
Cuối cùng, trong nghị viện, người thực sự trấn áp được vẫn là Wilhelm I và Bismarck. Wilhelm I tuy có ý riêng, nhưng thường ủng hộ Bismarck, bởi sự thật chứng minh Bismarck luôn đúng.
Trong cuộc đấu trí với Junker, Bismarck chiếm ưu thế, được cả một bộ phận Junker lẫn Nam Đức ủng hộ, ép phe cấp tiến lắng xuống. Như một sự thỏa hiệp, ông mở ra “một khe cửa nhỏ”: cho phép các thế lực dân gian Đức tham gia thí điểm mở rộng hải ngoại.
Nói cách khác, Đức cũng bước lên con đường bành trướng thuộc địa, nhưng do các công ty, đoàn thể dân gian tiên phong. Thực tế, trong lịch sử, các thuộc địa Đức phần lớn ban đầu do công ty thực dân chiếm được, rồi chính phủ tiếp quản.
Nhưng lúc này, Bismarck chỉ coi như “làm cho có”, chẳng hề thật lòng muốn tranh với Anh, Pháp. Chính phủ cũng không mấy khi chịu bỏ vốn.
(Hết chương)