Sự phát triển của thị trường thương mại Ras Kamboni
Chương 162/694
Ras Kamboni, Somalia - ngôi làng nhỏ bé ngày nào giờ đã phồn thịnh nhờ sự phát triển của thị trường thương mại Ras Kamboni do thuộc địa Đông Phi thiết lập.
Làng Ras Kamboni vốn không thuộc địa phận Đông Phi, mà nằm trong lãnh thổ Somalia. Chỉ là khi xây dựng thị trường, chính quyền thuộc địa ngại đặt tên mới nên mượn luôn địa danh địa phương.
Do đó, thị trường Ras Kamboni và làng Ras Kamboni là hai thực thể tách biệt - thuộc về thuộc địa Đông Phi và Vương quốc Hồi giáo Geledi (Nam Somalia) tương ứng.
Vương quốc Geledi vốn là hậu thân của Vương quốc Hồi giáo Ajuran tan rã, được Sultan Yusuf Mahamud Ibrahim thống nhất dưới ngọn cờ của nhà Geledi.
Đây chính là giai đoạn cuối thời kỳ hưng thịnh của Geledi. Vị Sultan đời trước Yusuf Mahamud Ibrahim từng lập nhiều chiến công hiển hách, đánh bại cả Đế chế Oman (bao gồm Zanzibar). Nhưng theo dòng lịch sử, đến năm 1871, Zanzibar sẽ phản công và biến Geledi thành chư hầu cho đến khi người Ý xâm lược.
Cả Geledi lẫn Zanzibar giờ đều đã suy tàn, quốc lực bề ngoài hào nhoáng nhưng thực chất mong manh như bong bóng.
Tại thị trường Ras Kamboni, các thương nhân Ả Rập tụ tập mua bán hàng hóa để vận chuyển vào nội địa Bắc Phi. Làng Ras Kamboni dưới quyền Geledi cũng hưởng lợi nhờ vị trí gần kề - nhiều tiểu thương chọn lưu trú tại đây để tiết kiệm chi phí.
Dù vậy, một số thương gia giàu có vẫn ưa chuộng các nhà trọ kiểu Âu trong khu thị trường với đầy đủ tiện nghi - thứ mà ngôi làng nhỏ bé của Geledi không thể sánh được.
Sau hơn nửa năm phát triển, Ras Kamboni đã trở thành trung tâm thương mại sầm uất, chỉ đứng sau các đô thị lớn như Mogadishu của Geledi.
Đây cũng là vùng thu thuế trọng yếu nhất của Đông Phi, gần như độc quyền mậu dịch giữa thuộc địa này với Bắc Phi. Các tuyến đường thương mại truyền thống của người Ả Rập đã bị chặn đứng do sự bành trướng của Đông Phi.
Không dừng lại ở đó, để ngăn thổ dân quay lại và các nhà thám hiểm do thám, Đông Phi phong tỏa biên giới, đóng sập cửa với cả thương nhân lẫn lái buôn nô lệ Ả Rập.
"Đoạn nhân tài lộc, như giết phụ mẫu nhân gian" - hiểu rõ đạo lý này, Đông Phi đã mở thị trường Ras Kamboni làm điểm giao thương thay thế với Bắc Phi.
Hơn nữa, thuộc địa này không tăng giá sản vật địa phương, trong khi chiến tranh liên miên khiến giá nô lệ giảm mạnh, giúp thương nhân Ả Rập còn giảm được chi phí.
Lẽ ra thị trường Ras Kamboni không mấy sinh lời vì những cảng lớn như Mombasa hay Dar es Salaam mới là trung tâm thương mại trọng yếu.
Nhưng chính quyền Đông Phi gần như không đánh thuế ở các thành phố cảng, hoặc chỉ thu phí dịch vụ danh nghĩa.
Lý do đơn giản: không dám khiêu khích các cường quốc hải quân. Thuộc địa non trẻ này vẫn cần tiếp tục "cúp đuôi giả vờ" để tồn tại.
Khái niệm "chủ quyền" thời này chỉ là hư danh. Ngay cả nước Đức thống nhất sau này - một cường quốc đỉnh cao - cũng bị Anh-Pháp xâu xé thuộc địa khi hải quân suy yếu sau Thế chiến I.
Một "ốc đảo" Đông Phi cô lập lại càng không đủ tư cách thương lượng với các hải cường. Ngay cả Bồ Đào Nha, Hà Lan - những quốc đã suy tàn trong mắt châu Âu - vẫn là mối đe dọa khủng khiếp với thuộc địa này, chưa nói đến Anh-Pháp.
Đánh thuế thì dễ, hệ thống phòng thủ duyên hải của Đông Phi cũng có thể cầm cự được thời gian. Nhưng đội tàu Hechingen mới là mạch máu của thuộc địa - duy trì tuyến vận chuyển di dân và thương mại Âu-Á.
Không có làn sóng nhập cư, dân số Đông Phi chỉ có thể tăng trưởng nhờ sinh đẻ tự nhiên - phải mất 20 năm để một thế hệ trưởng thành. Hai thập kỷ ấy đủ để mọi cơ hội vụt mất.
Dựa vào tăng trưởng dân số tự nhiên, Đông Phi khó lòng phát triển, tối đa chỉ đạt mức Nam Phi thế kỷ 20 - thậm chí còn thua kém do thiếu tài nguyên như than, sắt, dầu mỏ.
Quan trọng hơn, nếu không xử lý tốt quan hệ quốc tế, thuộc địa Đức này rất có thể bị các cường quốc hợp lực tiêu diệt.
Dù hiện tại lượng di dân Đông Phi áp đảo so với các thuộc địa khác ở châu Phi, nhưng đối thủ còn có thể huy động lực lượng thổ dân đông đảo làm bia đỡ đạn.
Tóm lại, chuyện đánh thuế ở các cảng thị phồn hoa như Dar es Salaam là bất khả thi. Trong thời đại kênh đào Suez chưa tồn tại, quá nhiều tàu buôn ghé qua Đông Phi - chỉ cần trót trêu chọc nhầm đối tượng là tai họa ập đến.
Ernst không phải sợ các thế lực thực dân, mà là không muốn hy sinh tiềm lực phát triển chỉ để gây khó dễ cho họ.
Nhưng thị trường Ras Kamboni lại khác - đối tượng chính là thương nhân Ả Rập Bắc Phi. Nếu như Đông Phi e sợ các cường quốc hải quân phương Tây, thì với lực lượng trên bộ ở châu Phi, họ tự tin như một cường quốc thực thụ.
Vì vậy, toàn bộ chính sách thuế quan được áp dụng triệt để tại Ras Kamboni. Thị trường Bắc Phi cũng không nhỏ, đặc biệt là các bộ lạc sống trong sa mạc Sahara và ốc đảo - nơi thiếu thốn đủ thứ.
Trước khi Đông Phi xuất hiện, chỉ có Ai Cập, Ethiopia và vài quốc gia Tây Phi trồng ngũ cốc quy mô lớn. Phần lớn châu Phi hạ Sahara dù có canh tác nhưng thiếu giống cây chất lượng như lúa mì, lúa gạo, ngô... - những thứ sau này do thực dân mang tới.
Nền nông nghiệp thổ dân thật đáng thất vọng. Lấy ví dụ "Tám nước" vừa bị Đông Phi tiêu diệt - họ sống theo lối nửa du canh du cư, nửa săn bắn hái lượm.
Trên những cánh đồng bỏ hoang, thỉnh thoảng vẫn thấy dấu vết của ruộng bậc thang hay hệ thống thủy lợi - những sáng tạo không được phổ biến do tình trạng lạc hậu của châu lục.
Những phát kiến này chỉ là cá biệt, bởi lẽ châu Phi quá dễ sinh tồn - chẳng cần canh tác vẫn có hoa quả nhiệt đới mọc tự nhiên.
Thêm vào đó, thiếu giống tốt khiến năng suất cây trồng khó sánh bằng thực vật hoang dã, cộng với nạn thú rừng phá hoại - nếu là thổ dân, Ernst cũng chẳng thiết tha với nông nghiệp.
Nông sản châu Phi vốn kém, lại chịu ảnh hưởng văn hóa Ả Rập ở Bắc Phi khiến thói quen ẩm thực khác biệt hoàn toàn với vùng hạ Sahara.
Trước đây, Bắc Phi nhập khẩu lương thực chủ yếu qua Địa Trung Hải hoặc Trung Đông. Giờ đây, Đông Phi trở thành kênh cung ứng mới, tạo cơ hội cho thương nhân Somalia cạnh tranh với đối thủ khu vực.
(Hết chương)
Chú thích:
[1] Vương quốc Geledi (Gobroon): Nhà nước Hồi giáo tồn tại 1798-1911 tại Somalia, từng kiểm soát tuyến thương mại ngà voi và nô lệ xuyên Sahara.
[2] Sultan Yusuf Mahamud Ibrahim: Người cai trị Geledi giai đoạn 1848-1878, đánh bại Oman năm 1843 nhưng để mất Zanzibar năm 1860.